ΧΩΡΙΑ
ΒΑΣΙΛΙΚΟ
Το Βασιλικό βρίσκεται σε υψόμετρο 800 μ. και είναι κτισμένο αμφιθεατρικά κάτω από ένα γυμνό ύψωμα, Έχει πετρόκτιστα σπίτια και αρκετά κτίρια με σημαντικά στοιχεία λαϊκής αρχιτεκτονικής. Ξεχωρίζει η μονή του Αγίου Κωνσταντίνου και Ελένης (1779), κτισμένη σ' ένα πυκνό δάσος με βελανιδιές. Το καθολικό της μονής είναι μονόκλιτη βασιλική με τρούλο και έχει ξυλόγλυπτο επιχρυσωμένο τέμπλο.
ΚΕΦΑΛΟΒΡΥΣΟ
Το Κεφαλόβρυσο, βρίσκεται σε υψόμετρο 650 μ. Το Κεφαλόβρυσο αποτελεί το οικονομικό κέντρο της περιοχής, καθώς διαθέτει εργοστάσιο μεταλλοτεχνίας, τη γνωστή ως «Μεταλλουργική Βιομηχανία» και πολλές κτηνοτροφικές μονάδες.
ΚΑΤΩ ΜΕΡΟΠΗ
Η Κάτω Μερόπη, βρίσκεται σε υψόμετρο 750 μ. και απέχει 64 χμ. από τα Ιωάννινα. Στην περιοχή της Κάτω Μερόπης υπάρχει αρχαιολογικός χώρος, στη θέση Γκλάβα, όπου σώζονται κιβωτιόσχημοι τάφοι. Αξιόλογα δείγματα αγροτικών κατασκευών θ' ανακαλύψετε στο χωριό, όπως αλώνια, πέτρινες καλύβες και ερειπωμένα αρχοντικά σπίτια.
ΠΑΛΑΙΟΠΥΡΓΟΣ
Ο Παλαιόπυργος, σε υψόμετρο 800 μ. Επισκεφτείτε τους αρχαιολογικούς χώρους στις θέσεις Πλάσι και Παλιούρια, όπου ανακαλύφθηκαν δύο συνοικισμοί της πρώιμης εποχής του σιδήρου, το ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (1862), καθώς και το γεφύρι Γκρέτση και τους νερόμυλους που βρίσκονται σε απόσταση 40΄ πεζοπορίας από τον οικισμό.
ΚΑΚΚΟΛΑΚΟΣ
Ο Κακόλακκος, που βρίσκεται σε υψόμετρο 960 μ. Σημαντική είναι η εκκλησία του Αγίου Δημητρίου, όπου σώζεται ξυλόγλυπτο τέμπλο, αφιέρωμα της οικογένειας Μάρκου Μπότσαρη.
Από το χωριό το παλιό μονοπάτι οδηγεί, μέσω του Αγίου Αθανασίου και του Προφήτη Ηλία, στους Δρυμάδες μετά από πορεία 2 ωρών.
ΔΟΛΟ
Το Δολό (υψ. 800 μ.), κτισμένο στα ριζά του Κουτσόκρανου, πάνω από τη χαράδρα του Κουβαρά. Το χωριό έχει να επιδείξει ενδιαφέροντα δείγματα λαϊκής αρχιτεκτονικής κι έχει χαρακτηριστεί παραδοσιακός διατηρητέος οικισμός.
Επισκεφτείτε τον Άγιο Νικόλαο (1814) στην πλατεία του χωριού, τα ξωκλήσια του Αγίου Ιωάννη, του Αγίου Νικολάου και του Προφήτη Ηλία καθώς και το μύλο και τη γέφυρα της Νονούλως και τη γέφυρα Κουβαρά.
ΔΡΥΜΑΔΕΣ
Οι Δρυμάδες (υψ. 1040 μ.), απλώνονται στις δυτικές απολήξεις της Νεμέρτσικας, απέχουν 7 χμ. από την Πωγωνιανή και 77 χμ. από τα Ιωάννινα. Σε μικρή απόσταση από το χωριό βρίσκεται ο μεθοριακός τελωνειακός σταθμός των Δρυμάδων.
Επισκεφτείτε τον Άγιο Νικόλαο (1773) στην πλατεία του χωριού, όπου στις 20 Ιουλίου γίνεται παραδοσιακό γλέντι, το οποίο συνεχίζεται και την επόμενη μέρα. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν ο νερόμυλος στο κάτω μέρος του χωριού και τα ξωκλήσια του Αγίου Νικολάου, του Αγίου Αθανασίου, της Παναγίας και του Προφήτη Ηλία.
ΣΤΑΥΡΟΣΚΙΑΔΙ
Το Σταυροσκιάδι (υψ. 920 μ.). Το χωριό είναι κτισμένο αμφιθεατρικά σε χαμηλό λόφο απέναντι από τον ορεινό όγκο της Νεμέρτσικας, με ανοιχτό ορίζοντα προς την κοιλάδα του Γόρμου και τα βουνά της Τύμφης.Επισκεφτείτε την εκκλησία της Θεοτόκου (1814), το σύστημα των αλωνιών, το κτίριο του παλιού δημοτικού σχολείου και τα ξωκλήσια του Αγίου Νικολάου, του Αγίου Δημητρίου, της Παναγιάς καθώς και της Αγίας Παρασκευής, όπου και γίνεται το ετήσιο πανηγύρι του χωριού.
ΠΩΓΩΝΙΑΝΗ
Η Πωγωνιανή, βρίσκεται σε υψόμετρο 740 μ. και απέχει 67 χμ. από τα Ιωάννινα. Είναι έδρα της διευρυμένης κοινότητας Πωγωνιανής και αποτελεί σημαντικό οικιστικό κέντρο της περιοχής. Φιλοξενεί το κέντρο παιδικής μέριμνας, το δημοτικό σχολείο, το γυμνάσιο, τη μαθητική εστία και τις τεχνικές σχολές «Ιωάννης Λάτσης».Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζουν η παλιά αγορά, που βρίσκεται στο κέντρο του οικισμού, η εκκλησία του Αγίου Νικολάου (1875), τρίκλιτη βασιλική με 15 τρουλίσκους, οι οποίοι στηρίζονται στους εξωτερικούς τοίχους και σε δώδεκα κίονες, καθώς και το Σεράι του Μπέη, ο ναός της Αγίας Παρασκευής, η Παναγιά η Καρτερούσα, η Θεοτόκος, ο Αϊ-Λιας και ο Άγιος Αθανάσιος.
Επισκεφτείτε το Λαογραφικό Μουσείο της Πωγωνιανής, που στεγάζεται στο παλιό στρατιωτικό φυλάκιο.
ΔΕΛΒΙΝΑΚΙ
Το Δελβινάκι (υψ. 700 μ.), το οποίο αποτελεί ιστορικό και πολιτιστικό κέντρο του Πωγωνίου και έδρα του δήμου Δελβινακίου, όπου φιλοξενούνται πολλές δημόσιες υπηρεσίες. Παλιά πετρόκτιστα σπίτια κοσμούν το Δελβινάκι, όπως το αρρεναγωγείο, το παρθεναγωγείο, το δημοτικό σχολείο, το ρολόι και τα πηγάδια. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα δύο μοναστήρια που βρίσκονται στον οικισμό.
ΒΥΣΣΑΝΗ
Η Βήσσανη (υψ. 750 μ.), που απέχει 54 χμ .από τα Ιωάννινα. Η Βήσσανη κατά τα χρόνια της Τουρκοκρατίας αποτελούσε πολιτιστική πρωτεύουσα της περιοχής του Πωγωνίου. Αξιόλογα δείγματα λαϊκής αρχιτεκτονικής διασώζονται στον οικισμό, όπως το Παρθεναγωγείο που κτίστηκε το 1873, το Αρρεναγωγείο, έργο του αρχιτέκτονα Καζαμία (1890), η βιβλιοθήκη που ιδρύθηκε το 1899, τα δέκα πέτρινα πηγάδια και ο Άγιος Νικόλαος (1791).Στα δεξιά του δρόμου, που οδηγεί στον Άγιο Κοσμά, σ' ένα λόφο κατάφυτο από βελανιδιές, βρίσκεται η παλιά και ερειπωμένη μονή Γιουρχάν, που πάνω στα ερείπιά της είναι κτισμένη η εκκλησία της Παναγίας (1736).
ΑΓΙΟΣ ΚΟΣΜΑΣ
Ο Άγιος Κοσμάς (υψ. 630 μ.), που απέχει 64 χμ. από τα Ιωάννινα. Πρόκειται για μικρό χωριό, κατάφυτο από βελανιδιές κι αν τύχει να βρεθείτε στο χωριό στις 20 Μαΐου, το βράδυ, στην πλατεία του χωριού, μπορείτε να γλεντήσετε στο πανηγύρι.
ΩΡΑΙΟΚΑΣΤΡΟ
Ο Ωραιόκαστρο (υψ. 550 μ.), κτισμένο πάνω από τις πηγές του Γόρμου. Στο λόφο, απέναντι από το χωριό, σώζονται ερείπια αρχαίας ακρόπολης. Επισκεφτείτε το γεφύρι και το νερόμυλο του χωριού καθώς και τον καταρράκτη στη θέση Δέση.
ΚΟΥΚΛΙΟΙ
Χτισμένοι επάνω από τον γόνιμο κάμπο στις παρυφές του Κασιδιάρη σε υψόμετρο 420 μ., βρίσκονται οι Κουκλιοί που απέχουν 52χλμ.,από τα Ιωάννινα. Σύμφωνα με την απογραφή του 2001, ο πληθυσμός του φτάνει τους 424 κατοίκους.Οι Κουκλιοί είναι ανεπτυγμένοι σε μια κατάφυτη από έλατα πλαγιά, είναι ένα συγκροτημένο χωριό από τα μεγαλύτερα της περιοχής που οι κάτοικοι του ασχολούνται κυρίως με την γεωργία στο εύφορο κάμπο του και την κτηνοτροφία.
Το όνομα του χωριού είναι Ελληνικό και ετυμολογικά δηλώνει ότι προέρχεται από τη λέξη «κουκούλι» που φτιάχνουν οι μεταξοσκώληκες. Αυτό τεκμηριώνεται και από το ότι στο χωριό παλιότερα καλλιεργούσαν τον μεταξοσκώληκα, απόδειξη οι πολλές μουριές που σώζονται ακόμη.
ΜΑΖΑΡΑΚΙ
Το ωραίο Μαζαράκι βρίσκεται 45 χλμ Β.Δ. των Ιωαννίνων. Είναι κτισμένο στο λόφο Βήκος όπου υπάρχουν δυο φυσικά σπήλαια πάνω από την δεξιά όχθη του ποταμού Καλαμά.Έχει υψόμετρο 420 μ. και η κτηματική του περιφέρεια περιλαμβάνει περί τα 7.000 στρέμματα. Οι κάτοικοι του χωριού ασχολούνται με την κτηνοτροφία με τα περίπου 4.000 πρόβατα που διαθέτουν και την γεωργία.
Η ονομασία του κατά την παράδοση οφείλεται στην συνένωση των οικισμών και κατοίκων στην σημερινή του θέση. Ιστορικά πρώτοι οικισμοί του, φέρονται τα υψώματα της Παγούνως, όπου και σήμερα σώζονται θεμέλια οικισμών.
Η περιοχή γύρω από το χωριό, κατοικήθηκε από την αρχαιότητα όπως μαρτυρούν πολλά στοιχεία και η ανεύρεση ενός Μυκηναϊκού κιβωτιόσχημου τάφου στην περιοχή Παλιοκούλα.
ΠΑΡΑΚΑΛΑΜΟΣ
Από τα πιο σημαντικά οικονομικά και διοικητικά κέντρα της περιοχής και έδρα του Δήμου Άνω Καλαμά είναι ο Παρακάλαμος που βρίσκεται σε υψ.400μ. και απέχει 45χλμ.,από τα Ιωάννινα.Η παλαιότερη ονομασία του έως το 1927 ήταν Πογδόριανη, λέξη σλαβική που σημαίνει υποβούνιος τόπος. Στην εδαφική της περιφέρεια παλιότερα περιελάμβανε το σημερινό χωριό Ρεπετίστα και τους οικισμούς Παηδονιά και Άνω Παρακάλαμο.
Πότε κτίστηκε η Πογδόριανη δεν είναι γνωστό. Ωστόσο για πρώτη φορά μνημονεύεται στα 1430, εποχή που οι τούρκοι καταλαμβάνουν την περιοχή και η Πογδόριανη είναι από τα πρώτα χωριά που δηλώνουν υποταγή στους κατακτητές για αντάλλαγμα γίνεται τιμάριο της Βελιδέ σουλτάνας και απολαμβάνει προνομιών.
Από την κατάκτηση της από τους τούρκους και για τα επόμενα διακόσια χρόνια, η Πογδόριανη διαπρέπει οικονομικά.
ΚΑΛΠΑΚΙ
Το Καλπάκι βρίσκεται στα δυτικά των βόρειων απολήξεων του όρους Μιτσικέλι, σε υψόμετρο 430 μέτρων,[1] ενώ απέχει περίπου 34 χλμ. ΒΔ. από τα Γιάννενα. Πριν τον πόλεμο του 1940 ήταν σχεδόν ακατοίκητο. Υπήρχαν λίγες καλύβες και ένα-δυο καφενεία για τους περαστικούς στρατιώτες που είχαν έξοδο από το στρατόπεδο που βρίσκεται λίγο πριν από το Καλπάκι (στο στρατόπεδο αυτό στέλνονταν οι στρατιώτες προς αναμόρφωση).
Το Καλπάκι είναι γνωστό για την ιστορία του κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο (Μάχη του Καλπακίου), κατά την εισβολή των Ιταλών.
ΠΗΓΕΣ: